“Je moet toch weten wat er speelt? Zo steek je toch je kop in het zand? Voel je je dan niet dom?”
Zo opent een Parool-reportage over zogenaamde nieuwsmijders: mensen die zich dwangmatig verre houden van alles wat maar voor Het Nieuws kan doorgaan. Het zijn stevige verwijten aan het adres van mensen die het nieuws niet volgen. Maar wat pleit er precies voor, en wat is er precies op tegen?
We leven in een tijd waarin alle heilige huisjes die er ooit hebben bestaan systematisch worden ontmanteld. Zwarte Piet delft in het kader van dekolonisatie het onderspit (min of meer), en de opvoering van stereotype jongens en meisjes in reclames wordt steeds genadelozer weggehoond door gender studies-hardliners. Eigenlijk is geen enkele traditionele of conventionele cultuuruiting nog veilig. Met een beetje zoekwerk blijkt uiteindelijk achter alles een ideologische lading te zitten.
Zo ook Peter en de Wolf, een muzikaal verhaal voor verteller en orkest geschreven door de Russische componist Sergei Prokofiev. Sinds de eerste uitvoering in 1936 is het stuk, dankzij de knappe wisselwerking tussen tekst en muziek, een wereldwijde megahit geworden. Hoewel Prokofiev zelf benadrukte dat het verhaal in dienst staat van de muziek, “only as a means of inducing the children to listen to the music”, loont het toch de moeite om te kijken wat de verschillende bestanddelen ervan nu precies suggereren.
Er is een stortvloed aan nieuwskanalen die op een ‘kritische’ manier de actualiteit belichten. De Correspondent wil bijvoorbeeld ‘de dieperliggende structuren en ontwikkelingen achter het nieuws in beeld brengen’. De Snijtafel noemt zich ‘een podium voor noodzakelijke cultuurkritiek’. Deze manier van doen wordt in vaktermen ook wel ‘hermeneutics of suspicion’ genoemd.
Al deze media doen het voorkomen alsof de ‘reguliere’ nieuwskanalen (kranten, tijdschriften, televisie, ook wel old media genoemd – daarom gaat de tegenhanger ook wel door voor nieuwe media) niet de hele waarheid vertellen, en dat zij zorgen voor een klaardere kijk op de toestand in de wereld.
Alleen maar goed nieuws tot nu toe; wat zou er immers af te dingen zijn op een fikse kritische blik? Toch is er iets in de redenering dat al die nieuwe media maar achter het nieuws duiken dat me mateloos tegenstaat.
Om met de deur in huis te vallen: ik heb weinig met songteksten. Maar al te vaak zijn het groteske simplificaties van de werkelijkheid (een gedachte die natuurlijk ook lekker zwart-wit is).
Het gebeurt niet vaak, maar een enkele keer kom ik een liedje tegen waarvan niet alleen de muziek, maar ook de tekst me meteen aanspreekt. Hiervoor zijn twee aanwijsbare redenen te bedenken: enerzijds puur sentiment (waarover later meer), maar anderzijds natuurlijk gewoon steengoed en inventief tekstgebruik dat laat zien dat de werkelijkheid niet te versimpelen valt.
Wespen op de Appeltaart van Spinvis is zo’n liedje van het tweede soort dat me eeuwig bij zal blijven. Ruim acht jaar geleden voor het eerst gehoord, maar wat mij betreft nog altijd (op tekstueel gebied) een van de beste liedjes ooit gemaakt.
Als aftrap van het nieuwe jaar is het, om een beter begrip te krijgen van de manier waarop ik naar de wereld kijk, zinvol om een stap terug te doen en te kijken naar de connotaties van de begrippen die ik hanteer. Eerder sprak ik in het kader hiervan over stereotypering, oriëntalisme en postmodernisme; dit keer besteed ik aandacht aan het cliché.
Bram Faber